Çelik örgülü fren hortumu işe yarar mı? Kauçuk hortumdan farkı ne?

Çelik örgülü fren hortumu basınç altında kauçuk hortumdan daha az genleşir; pedal daha kısa yol yapar ve daha sert hissedilir. Frenin gücünü artırmaz. ABD trafik güvenliği idaresi NHTSA, 1996 tarihli bir kararında bu tip hortumu “güvenlik üstünlükleri olabilecek” bir hortum diye andı. İkisini de kullanmış sürücülere göre fark, yeni kauçuk hortumun yanında küçük, yıllanmış hortumun yanında büyüktür.

Çelik örgülü fren hortumu kauçuk hortumdan nesiyle farklı?

Çelik örgülü fren hortumunda iç hortumu dıştan paslanmaz çelik tel örgü sarar. Kauçuk fren hortumunda takviye, dış kılıfın altındaki kord katıdır; Yeni Zelanda’nın muayene kılavuzu, kılıfı kordları gösterecek kadar çatlamış hortumu reddeder. NHTSA’nın 1996 kararına konu olan hortumda iç kat kauçuk değildi: üreticisi onu “paslanmaz zırhlı teflon” diye tarif eder. PTFE ile kauçuğun farkını ayrı bir yazıda anlattık.

ABD’nin fren hortumu standardı FMVSS 106 ne yapı seçer ne malzeme. Atölyelere yönelik Brake & Front End dergisinin deyişiyle standart “yapıyı ya da malzemeyi belirlemez”, sınama yazar; örgülü hortum da kauçuk hortum da aynı sınamalardan geçer.

Çelik örgülü fren hortumu işe yarar mı?

Çelik örgülü fren hortumu işe yarar, ama kazancı fren gücünde değil pedaldadır. Pedala basıldığında hidroliğin bir bölümü hortumları genleştirmeye gider; hortum ne kadar az genleşirse pedal o kadar az yol yapar. NHTSA 1995’te kuralı değiştirmeyi önerirken çelik örgülü bir hortum için bir ön sonuca vardı; 1996 kararı bunu şöyle aktarır:

“Bu güvenlik üstünlükleri arasında, basınç altında hortum şişmesinin ortadan kalkması vardır; bunun sonucu fren pedalı yolunda belirgin bir azalma ve çok daha sert bir pedal hissidir.”

NHTSA, Federal Register 61 FR 41510, 9 Ağustos 1996

Aynı metne göre sert pedal istenen bir şeydir, çünkü sürücünün fren kuvvetini “daha hassas” ayarlamasını sağlar. Bu sonucun iki sınırı var: tek bir üreticinin, 1960’lardan beri yarış araçları için yaptığı hortum hakkındadır; metin de ölçüm vermez.

Frenin gücü değişmez. Bir otomobil forumunda 2017’de açılan başlıkta sık yinelenen gözlem şudur: aynı frenleme için pedala aynı kuvvetle basılır, pedal yalnızca daha az yol yapar. Açtığımız kaynakların hiçbiri durma mesafesinin kısaldığını yazmıyor.

Yeni kauçuk hortumla arasındaki fark ne kadar?

Sürücülerin anlatımına göre yeni kauçuk hortumla çelik örgülü hortum arasındaki fark küçüktür; büyük fark, yıllanmış hortumla yenisi arasındadır. Forum başlığını açan kişi cevapları böyle özetliyor: çoğu kişi yeni kauçukla yeni örgülü arasındaki farkın “görece küçük” olduğunda birleşiyor, eski kauçuk hortum ise ikisinden de belirgin biçimde kötü.

Birkaç katılımcı yeni kauçuk hortuma göre hiçbir kazanç görmüyor; farkı duyduğunu yazanlar onu sert ve uzun frenlemede duyuyor: pist düzlüğünün sonunda ya da römork çekerken.

Kauçuk hortum da serbestçe şişemez. FMVSS 106 her hidrolik fren hortumunun genleşmesini sınırlar ve hortumu iki sınıfa ayırır: HR olağan, HL düşük genleşmeli. İç çapı 1/8 inç ya da daha küçük hortumda sınır 1.000 psi’de HR için 0,66, HL için 0,33 cc/ft (ayak başına santimetreküp); 2.900 psi’de 1,21 ve 0,61’dir. Tabloda malzeme sütunu yoktur: sınıfı örgü değil, ölçüm belirler.

“DOT onaylı” fren hortumu ne demek?

Fren hortumunun üstündeki DOT harfleri bir kurumun onay damgası değil, hortumu uçlarıyla birleştiren firmanın kendi uygunluk beyanıdır. NHTSA bunu 1995’te, ABD’de çelik örgülü fren hortumu satmak isteyen bir firmaya yazdı: kurum “üreticilerin ürünlerini onaylamaz, satış öncesi sınama da yapmaz”. Standarda göre hazır hortumda DOT simgeli bir bant ya da uç bağlantısına vurulmuş üretici işareti bulunur. Bu, ABD’nin düzenidir; Türkiye ve Avrupa Birliği için örgülü hortumu adıyla anan resmî bir metin açmadık.

Kaynak: 49 CFR 571.106, S5.3. Birimler standardındır.

Çelik örgülü fren hortumunun zayıf yeri neresi?

Çelik örgülü fren hortumunun zayıf yeri, sert hortumun uç bağlantısına girdiği noktadır. 1996 kararı bu nokta yüzünden çıktı: bir yarış hortumu, standardın direksiyon ve süspansiyon hareketini taklit eden 35 saatlik esnetme (whip) sınamasını geçemiyordu. Üreticisine göre sebep, hortum ile sabit uçtaki preslenmiş bileziğin birleştiği yerde tekrarlanan gerilmeydi.

NHTSA sınamanın, hortumdan sökülemeyen ve araca sabitlenen bir ek destekle yapılmasına izin verdi; başka üreticiler desteksiz geçen paslanmaz hortum geliştirdiklerini bildirdi. Bu nokta örgüye özgü de değildir: Brake & Front End’e göre her fren hortumunda arıza çoğunlukla uçlarda olur.

Forum üç sakınca daha sayar: örgü, sürttüğü parçayı aşındırır; arasına giren pislik iç katı yıpratır, bu yüzden üstü kaplı hortum daha uzun dayanır; hortum daha az esnek olduğundan yolunu bulmak zorlaşır. Dördüncüsü muayene kılavuzundan çıkar: kordun görünmesi ölçütü, örgüsü zaten dışarıda olan hortumda aynı biçimde okunamaz. Kılavuz bunu yazmıyor; ölçütten çıkardığımız sonuç bu.

Hangi araçta değer, takarken neye bakılır?

Çelik örgülü fren hortumu, forumda ağır basan görüşe göre, sert ve uzun frenleme yapan araçta değer; günlük kullanılan araçta yeni bir kauçuk hortum kazancın çoğunu verir. NHTSA’ya göre de bu tip hortumlar, yarıştaki gibi, sıradan yol koşullarından daha ağır koşullara göre tasarlanır ve yolda kullanılanlardan pahalıdır. Çelik örgülü fren hortumu bizim de ürettiğimiz bir üründür. Takılacaksa sıra şöyle:

1. Banta ve uçlara bakın. DOT simgeli bant ya da uçtaki üretici işareti yerinde mi? Uç bağlantıları hortuma preslenerek kalıcı biçimde takılmış olmalı; Yeni Zelanda kılavuzu el aletiyle sökülebilen ucu kabul etmez.
2. Eskisiyle yan yana koyun. Boy, uçlar ve braket yerleri aynı olmalı. Yeni Zelanda kılavuzu, doğrudan değişim parçası olan ve aracın bütün orijinal bağlantı yerlerine takılan örgülü hortum için ayrıca tadilat belgesi istemez. Hortumla destek ve braket geldiyse takın: standart, takılmamasının sonucunu montaj talimatına yazdırır.
3. Sürtünmeye bakın. Örgü sürtebileceği hiçbir parçaya değmemeli; hortum burulmadan takılır.
4. Havayı alın. Sırası fren havası yazısında.
5. Sonraki bakımlarda sızıntıya, sürtünme izine, burulmaya ve uçlardaki korozyona bakın. Muayenenin neyi kusur saydığını fren hortumu ve muayene yazısında anlattık.