Radyatör kapağı arızası nasıl anlaşılır? Kaç bar olmalı, hortum neden şişer?

Radyatör kapağı arızası dört belirtiyle anlaşılır: motor su eksiltir, genleşme kabı taşar, motor soğuyunca radyatör hortumu içe çöker ya da hararet yükselir. Kapak, iki valfli bir basınç kapağıdır; valflerden biri devredeki basıncı sınırlar, öbürü motor soğurken suyu geri alır. Kaç bar olması gerektiği kapağın üstünde ve aracın kitabında yazar.

Radyatör kapağı ne işe yarar, içindeki iki valf ne yapar?

Radyatör kapağı soğutma devresini basınç altında tutar; basınç altındaki su daha geç kaynar. İrlanda’nın ileri eğitim ve öğretim kurumu SOLAS’ın oto tamirciliği ders notu sırayı şöyle anlatır: su ısındıkça genleşir, radyatördeki basınç yükselir, kaynama noktası da onunla çıkar. Basınç kapaktaki yaylı valfe dayanır; ayarlı değere gelince valf açılır, sıcak su taşma kabına geçer.

Motor soğurken su büzülür, radyatördeki basınç düşer. Bu kez taşma kabındaki atmosfer basıncı ikinci valfi, yani vakum valfini açar ve su radyatöre döner. Ders notu bu valfin işini tek cümleyle yazar:

“Bu düzen radyatörde düşük basınç oluşmasını önler; bu da atmosfer basıncının radyatör hortumlarını çökertmesini önler.”

SOLAS, Trade of Motor Mechanic, Modül 3 Ünite 3: Cooling System, Kasım 2013

MOTOR dergisi bir ayrım ekler: bazı araçlarda genleşme kabının kendisi de basınç altındadır, bazılarında basınçsız bir taşma kabıdır.

Radyatör kapağı kaç bar olmalı, üstündeki rakam ne demek?

Radyatör kapağının doğru basınç değeri, aracın kendi kapağında ve kitabında yazan değerdir. SOLAS’ın notuna göre kapağın dışında çalışma basıncı yazılı olmalıdır; basınç o değere varınca kapaktaki valf taşma hattına boşaltır.

Tipik aralığı Hella’nın atölyeler için hazırladığı teknik sayfa verir: soğutma devresi 1,0 bar ile 1,5 bar arasında basınç altındadır; basınçlı su 100 °C’de değil, 115 °C ile 130 °C arasında kaynar. SOLAS aynı ilişkiyi kPa ile yazar: kapak değerindeki her 10 kPa (1,45 psi) kaynama noktasını 2 °C değiştirir. Verdiği örnekte 90 kPa’lık (13 psi) kapak kaynama noktasını 100 °C’den 118 °C’ye, 100 kPa’lık (14,5 psi) kapak 120 °C’ye çıkarır.

Birimler kaynaklardaki gibidir. Bizim çevirimizle 100 kPa 1 bar, 90 kPa 0,9 bar eder.

Radyatör kapağı arızası nasıl anlaşılır?

Radyatör kapağında hangi valfin bozulduğu belirtiden anlaşılır. MOTOR dergisinin arıza köşesi, Aralık 2017 sayısında ikisini de anlatır.

• Vakum valfi kapalı kalmışsa: motor soğurken genleşme kabındaki su geri emilemez. Köşenin cümlesi: “Bu, bir radyatör hortumunun içe doğru emilip çökmesine yol açabilir.” Kaba geçmiş su orada kalır; seviye soğuk motorda da sıcak çizgisinde durur.
• Basınç valfi açık kalmışsa: kapak devreyi basınç altında tutamaz. Su genleşme kabına kaçar, kap taşar, motor su eksiltir. Dergiye göre basınçsız devre motoru, basıncı yerinde olan devre kadar iyi soğutamaz; olay tekrarlandıkça devrede motoru çalışma sıcaklığında tutacak su kalmaz ve hararet başlar.

Köşe, açık kalan valfin bir sebebini de yazar: genleşme kabının dibindeki tortu, geri emilen suyla kapağa taşınır. Çaresi kapağı ve kabı temizlemek, conta lastiği oyulmuş ya da hasarlı kapağı değiştirmektir. Çöken hortumda tek şüpheli kapak değildir: SOLAS’a göre yumuşamış hortum çok zayıflar, çöküp tamamen kapanabilir.

Radyatör hortumu neden şişer?

Radyatör hortumu iki durumda şişer: ya kendisi esnekliğini yitirmiştir ya da devredeki basınç olması gerekenden yüksektir. SOLAS’ın notu şişmiş hortumu, esnekliğini kaybetmiş, basınç altında şişen ve yakında patlayabilecek hortum diye tarif eder. Sağlam hortum sıkıldığında “esnek ve yaylı” gelir. Kia’nın Seltos kullanım kitabı da aynısını ister: “Şişmiş ya da bozulmuş hortumları değiştirin.” Kauçuğu neyin sertleştirdiğini PTFE ve kauçuk hortum yazısında anlattık.

Fazla basıncın bilinen kaynağı silindir kapak contasıdır. SOLAS’a göre arızalı contadan kaçan yanma gazı suda sıcak gaz kabarcıkları oluşturur; bunlar devrenin “hem sıcaklığını hem basıncını” yükseltir. MOTOR’a göre böyle olağan dışı bir basınçta kapak çok miktarda suyu dışarı bırakabilir. Açma basıncı fazla yüksek bir kapak da aynı yöne çalışır: kapak üreticisi MotoRad’a göre böyle bir kapak soğutma sistemi parçalarını zorlayabilir, kaçağa yol açabilir.

Bu üç kaynak basıncın yükseldiğini yazar, hortumu anmaz; fazla basıncın önce en zayıf hortumda görüneceği bizim çıkarımımızdır. Hidrolik hortumda kabarmanın sebepleri başkadır; onları hidrolik hortum arıza belirtileri yazısında saydık.

Kapak nasıl sınanır, yanlış değerli kapak takılırsa ne olur?

Radyatör kapağı, soğutma sistemi basınç test cihazına adaptörle bağlanarak sınanır. SOLAS’ın sırası şöyle: önce kapağın değeri servis ya da kullanım kitabındaki değerle karşılaştırılır, sonra kapak cihaza takılıp pompalanır. Ölçüt tek cümledir: “Basınç, açma basıncı ayarının hemen altında tutunmalıdır.” Tutunmuyor ya da o basınca çıkamıyorsa doğru tipte yeni kapak takılır. MOTOR aynı yerde durur: değerinin dışına çıkan kapak, sağlam görünse de değişir.

Ardından devre denenir. Cihaz radyatör ağzına bağlanır, basınç kapakta yazan değerin biraz üstüne çıkarılır. Gösterge sabit kalıyorsa kaçak yoktur; düşüyor ve dışarıda kaçak görünmüyorsa kaçak büyük olasılıkla içeridedir. Üreticinin verdiği en yüksek basınç aşılmaz.

Yanlış değerli kapak iki yönde de zarar verir. SOLAS’a göre düşük değerli kapak suyun kaynama noktasını düşürür. MotoRad, yanlış basınç değerli kapağın su kaybına, hararete ve motor hasarına varabileceğini yazar.

Usta hangi sırayla bakar?

1. Soğuk motor. Genleşme kabındaki seviye sıcak çizgisindeyse ya da hortum içe çökmüşse vakum valfi şüphelidir.
2. Kapak. Söküp temizleyin; conta lastiğine ve valfin oturma yüzeyine bakın.
3. Değer. Kapağın üstündeki değeri aracın kitabıyla karşılaştırın.
4. Kapak testi. Basınç, açma değerinin hemen altında tutunmalı.
5. Devre testi. Kapaktaki değerin biraz üstünde gösterge sabit kalmalı.
6. Hortumlar. Sıkın; şişmiş, çok yumuşak ya da çok sert olanı değiştirin. SOLAS’a göre biri bozulmuşsa öbürleri de aynı yolda olabilir.
7. Kap hâlâ taşıyorsa. Kapak ve kap temizken kap çalışma sıcaklığında dolmayı sürdürüyorsa, MOTOR’a göre sorun temizlikle çözülmez; silindir kapak contası gibi bir arıza aranır.