Bakır-nikel mi, çelik mi? Fren borusu malzemeleri ve paslanma

Fren borusunda kaplamalı çelik, bakır-nikel alaşımı ve paslanmaz çelik kullanılır; saf bakır kullanılmaz. Bakır-nikel borunun patlama dayanımı çeliğe çok yakındır ve boru yol tuzuna karşı kaplama istemez. Çelik boru, kaplaması delindiği yerden paslanır. ABD trafik güvenliği idaresi NHTSA’nın incelediği arızalı araçlarda bu pas tek noktada değil, boru takımının çoğundaydı.

Fren borusu hangi malzemelerden yapılır?

Birçok araç üreticisinin taktığı fren borusu çift cidarlı çelik borudur. NHTSA’nın 2015 tarihli kapanış raporu yapısını anlatır: bakır kaplı, düşük karbonlu çelik şerit iki tur sarılır ve sert lehimlenir; dışı pasa karşı kaplanır. Amerikan atölye dergisi MOTOR, yenilemede fren hattına uygun dört tür sayar.

Kaynak: MOTOR, Ağustos 2018. Kaplamanın delinmesi, bakır-nikelin havşası ve paslanmazın oyuklanması CDA’nın A8001 sayılı veri föyündendir.

Paslanmaz boruda MOTOR bir uyarı daha yapar: çapağı iyi alınmamış uç, havşa açılırken çatlar. Yüksek basınç yakıt borusu ise başka bir borudur; enjektör borusu dikişsiz hassas çelik borudan yapılır.

Bakır fren borusu olur mu?

Saf bakır boru fren borusu olarak kullanılmaz. MOTOR’un hükmü açıktır:

“Saf bakır boru fren sisteminde asla kullanılmamalıdır; fren sisteminin güvenli çalışması için gereken dayanımdan ve patlama direncinden yoksundur.”

MOTOR dergisi, Brake Shop köşesi, Ağustos 2018

Farkı CDA’nın tablosu sayıyla gösterir. Dış çapı 4,7 mm, et kalınlığı 0,7 mm olan tipik boruda patlama basıncı bakır lehimli çelikte 135, bakır-nikelde 130, bakırda 83 N/mm²’dir. Yorulma dayanımı aynı sırayla 210, 100 ve 70 N/mm²’dir: bakır-nikel burada çeliğin altında, bakırın üstündedir. Bakır-nikel de bakır ağırlıklıdır; MOTOR ikisinin karıştırılmamasını bu yüzden ister.

Bakır-nikel fren borusu güvenli mi?

Bakır-nikel fren borusu, açtığımız iki kaynağa göre güvenlidir. İlki Copper Development Association (CDA): bakır sektörünün Amerikan meslek birliğidir, yani kendi malzemesini anlatır. Tarihsiz veri föyüne göre alaşım (C70600) yüzde 90 bakır, yüzde 10 nikeldir.

“İlk deneyler, bakır-nikelin patlama basıncına karşı çelikle hemen hemen aynı dirence sahip olduğunu gösterdi.”

Copper Development Association, A8001 sayılı veri föyü

Föydeki 180 günlük tuz püskürtme deneyinde çeliğin patlama dayanımı belirgin biçimde düşer, alaşımınki korunur. Bakır-nikel çelikten yumuşaktır; föye göre başta korkulan sürtünme aşınması sahada görülmemiştir. İkinci kaynak MOTOR’dur: alaşımın yapısal bütünlüğünü düz çelik boruyla aynı sayar. Föy, alaşımın fren borusu standartlarındaki basınç ve korozyon şartlarını karşıladığını da yazar; standart metinlerini açmadık.

Çelik fren borusu nereden çürür?

Çelik fren borusu, kaplamasının delindiği yerden çürür. NHTSA’nın raporuna göre çelikle bakırın bir arada olduğu bu yapı, ortama açık kaldığında galvanik korozyona yatkındır. CDA kaplamanın nasıl delindiğini sayar: taş vurmasıyla, havşa açılırken ya da montajda somun sıkılırken.

Belli bir zayıf nokta ise çıkmadı. NHTSA ve GM mühendisleri, yolları tuzlanan eyaletlerde 8 ile 12 yaş arasındaki 71 araca baktı; kelepçe diplerine ve taş vuran bölgelere özellikle dikkat ettiler. Kelepçe dibinde pas görülen araçta benzer düzeyde pas başka birçok yerde de vardı.

Belirleyici olan yaş, bölge ve kaplamadır. Tuzlanan eyaletlerde arızalar, araç yaklaşık 7 yaşına geldikten sonra başlar. Sonradan geçilen naylon dış kat, eski kaplamadaki alüminyum boya katından 50 kat kalındır ve taş vurmasına daha iyi dayanır. Rapor ABD’yi anlatır; kışın tuzlanan yollarımız için aynı sonuca varmak bizim çıkarımımızdır.

Paslı fren borusu neden tehlikelidir?

Paslı fren borusunda NHTSA’nın tarif ettiği risk şudur: boru sızdırır ve bir fren devresi uyarı vermeden devre dışı kalır. Raporda hafif yüklü, 1999 model bir kamyonetin deneyi vardır: ön devre devre dışı kalıp yalnız arka frenler çalıştığında durma mesafesi yüzde 213 uzamıştır.

Muayenede paslı fren borusuna ne denir?

Birleşik Krallık’ın ağır vasıta muayene kılavuzu pası derecesine göre sınıflar. Paslanmış boru küçük kusurdur (Minor), aşırı paslanmış boru büyük kusur (Major); arızası yakın görünen boru tehlikeli kusurdur (Dangerous). Kılavuz ayrıca bir et kalınlığı sınırı verir:

“Et kalınlığı, özgün kalınlığının üçte birinden fazla azalmış bir boru, ağırlığına göre büyük ya da tehlikeli kusur sayılır.”

DVSA, Heavy Goods Vehicle Inspection Manual, 59. bölüm

Aynı kılavuzda hidrolik sıvı sızdıran boru tehlikeli kusurdur, yetersiz kelepçelenmiş boru büyük kusur. Türkiye’de 1 Haziran 2026’dan beri uygulanan kusurlar tablosunda fren borusu için pas satırı yoktur: hasarlı boru ve sızdıran boru Ağır Kusur, uygun monte edilmemiş boru Hafif Kusur’dur. Sınıfların anlamını ve esnek hortumun ölçütlerini fren hortumu ve muayene yazısında anlattık.

Çürümüş boru parça parça mı değişir, usta hangi sırayla bakar?

Çürümüş fren borusunda kaynaklar takım halinde değişimden yanadır. NHTSA’nın aktardığına göre GM, herhangi bir boru sızdırdığında ya da değişmeyi gerektirecek kadar paslandığında boru takımının tamamının değiştirilmesini önerir. DVSA kılavuzu ağır vasıtada daha serttir: hidrolik fren borusunda onarım kabul edilmez. Kaynak ve lehimin çatlak boruyu neden kurtarmadığını enjektör borusu üzerinden anlattık.

1. Hattın tamamını izleyin, kelepçe dipleri dahil.
2. Pası ayırın. Kılavuzda paslanmış boru küçük, aşırı paslanmış boru büyük kusurdur; pul pul dökülme metal kaybının başladığını gösterir.
3. Sızıntı arayın. Sızdıran boru Türkiye tablosunda Ağır Kusur’dur, yani tamir gerektirir.
4. Malzemeyi seçin. MOTOR’a göre kar, yol tuzu ya da deniz havası gören araçta galvanizli çelik dışındaki türler düşünülmelidir.
5. Yeni boruyu koruyun. CDA’nın listesinden: boru titreşen ya da hareket eden parçaya değmemeli, tuz biriktiren cep oluşturmamalıdır.