Fren borusunda havşa tipleri: SAE çift havşa ile DIN / ISO kabarcık havşa nasıl ayırt edilir?

Fren borusunun ucunda iki ana biçim görülür: içine bakılabilen, kenarı içe katlanmış bir huni (SAE çift havşa) ve dışa doğru bombeli bir uç (DIN ya da ISO adıyla anılan kabarcık havşa). İkisi birbirinin yuvasına oturmaz; tek kat açılmış havşa ise fren borusunda hiç kullanılmaz. Ucu somunun dişinden değil, havşanın biçiminden tanırsınız.

Çift havşa ile kabarcık havşa göze nasıl görünür?

Çift havşa açık bir huni, kabarcık havşa bombeli bir uçtur. Amerikan dergisi MOTOR ikisini açılış sırasıyla anlatır. Çift havşada boru ucu önce dışa açılır, sonra kendi üzerine içe katlanır; biten uç yine bir hunidir ama iki kat borudan oluşur, kalınlığı iki katıdır. Kabarcık havşada ikinci basamak ucu açık bir huniye değil, bir kabarcığa çevirir.

İngiliz takım markası Laser Tools’un havşa takımı kılavuzunda üç biçim vardır.

Adlar ve zımbalar: Laser Tools, 4850 takım kılavuzu. Görünüş: MOTOR, Nisan 2018.

SAE, DIN ve ISO adları neyi anlatır?

Aynı uç, açtığımız kaynaklarda başka adlarla geçer. MOTOR kabarcık havşaya ISO, çift havşaya ters (inverted) havşa da der; Laser’in kılavuzunda bombeli ucun adı DIN, katlanmış huninin adı SAE’dir.

İngiliz Standartlar Enstitüsü’nün (BSI) kataloğunda iki ayrı ISO standardı görünür: ISO 4038’in başlığı “simple flare”, ISO 13486-1’inki “double-flare” borulardan söz eder. Standart metinleri ücretlidir, açmadık; DIN adlı uçla ISO adlı ucun ölçü olarak birebir aynı olduğunu yazan bir kaynak da bulamadık. Takımı kutudaki ada göre değil, aracınızdaki uca göre seçin.

İki uç neden birbirinin yerine takılmaz?

İki uç birbirinin yerine takılmaz, çünkü her havşa kendi somunu ve kendi yuvasıyla birlikte tanımlanır. BSI’nin özetine göre ISO 13486-1 çift havşayı dişli delik, erkek rakor ve oturma yuvasıyla birlikte ölçülendirir. Brake & Front End dergisi gerekçeyi şöyle yazar:

“Havşa hassas bir parçadır: bir havşayı asla hafife almayın. Fren borularını 2.000 psi’ye karşı sızdırmaz kılmak biraz geometri ister.”

Brake & Front End, 17 Şubat 2016

Aynı yazıya göre erkek ve dişi sızdırmazlık yüzeyleri arasında üç ila beş derece fark vardır; kimi bağlantıda havşa yuvaya ezilerek oturur. Amerikan dergisi Grassroots Motorsports’un forumunda, yeni havşası kaçıran birine verilen cevap kısadır: kabarcık havşa çift havşa yuvasında sızdırmazlık sağlamaz; iki tip karıştırılmaz.

Hangi araçta hangisi çıkar?

MOTOR Amerikan pazarı için yazar: kabarcık havşa çoğunlukla ithal araçlarda görülür. Aynı forumda kabarcık havşa için “Avrupa işi” diyen var; Japon araçlarda ve birçok yeni Amerikan aracında ise metrik somunla çift havşanın birlikte kullanıldığı anlatılıyor. Aynı araçta iki tipi birden gören, tek borunun bir ucuna çift, öbür ucuna kabarcık havşa açan da var.

Kaynakların söylediği bu kadar; marka ve model listesi veren bir araç üreticisi belgesi açmadık. Hangi ucun açılacağını aracın servis verisi ve söktüğünüz boru söyler.

Tek havşa fren borusunda neden kullanılmaz?

Tek havşa fren borusunda kullanılmaz; uca ya çift havşa ya da kabarcık havşa açılır. MOTOR’un hükmü kesindir:

“Tek havşa bazı boru bağlantılarında kullanılır, ama fren borularında asla. Fren borularının uçlarına, uygulamaya göre, ya çift (ters) havşa ya da kabarcık (ISO) havşa açılmalıdır.”

MOTOR dergisi, Brake Shop köşesi, Nisan 2018

Millî Eğitim Bakanlığı’nın Fren Sistemleri modülü de aynısını ister: “Kullanılan çelik boruların uçları da çift katlı havşa açılmış durumda olmalıdır.” MOTOR sebebini yazmıyor; tarifinden çıkan sonuç şu: tek havşada somunun sıkıştırdığı kenar tek kat boru etidir, çift havşada iki kat.

Takım kutusundaki tek sözü başka bir şeyi anlatır. Laser, takımının tek ve çift havşa açtığını yazar; tablosunda tek zımbayla biten uçlar ise dışbükey havşalardır. Kılavuz bunu cümleyle söylemiyor, tablodan çıkan sonuç bu: oradaki tek, katlanmamış huni değil, tek basamakta biten bombeli uçtur.

JIC / AN ailesinin 37° havşası ise ayrı bir uçtur; uçların oturma açısına göre nasıl ayrıldığını rakor ve diş tipleri yazısında anlattık.

Havşa açarken hangi hata kaçağa döner?

Kaynaklar dört hata sayar: eğri kesim, çapak, unutulan somun ve çatlak havşa. Brake & Front End ilkinin neden gözden kaçtığını yazar: merkezden kaçık bir kesim, iyi sıkılmamış boruyla birleşince çıplak göze düzgün görünebilir; somun havşayı sıkıştırdığında bağlantı kaçırır.

• Eğri kesim. MEB modülüne göre uç düzgün kesilmezse bağlantı sızdırabilir. Modül testere ve sıkma ağızlı kesici kullanılmamasını ister: boruyu eğer, talaş bırakırlar.
• Çapak. Laser iç deliğin çapağının alınmasını, dış kenara pah kırılmasını ister. Forumdaki bir açıklamaya göre klasik havşa iç yüzünden sızdırmazlık sağlar, somun dışına basar; dıştaki çapak bu yüze eşit olmayan baskı verir.
• Unutulan somun. Laser ünlemle yazar: hazırlanan boruya önce somun geçirilir. MEB modülü de somunu önce taktırır.
• Çatlak ya da yamuk havşa. MOTOR’a göre takımı fazla sıkmak boruyu havşadan çatlatır; çatlak havşa kaçırır.

Forumda, kaçıran yeni havşa için somunu biraz daha sıkıp yüzeyleri alıştırmayı önerenler var. Bu saha görüşüdür; derginin kuralı kusurlu havşayı kesmektir. Çatlak boruyu kaynak ya da lehimle kurtarmanın neden tutmadığını enjektör borusu üzerinden anlattık.

Elinizdeki ucu hangi sırayla tanırsınız?

1. Uca karşıdan bakın. Kenarı içe katlanmış, iki kat huni çift havşadır; bombeli uç kabarcık havşa.
2. Dişe güvenmeyin. Forumda biri, metrik dişli her somunun kabarcık havşayla geldiğini sanıyordu. Aldığı cevap: Mazda Miata’nın M10 × 1,0 somunu sıradan çift havşayla çalışır. Aynı kişi 3/8 inç somunun metrik yuvaya boşluklu da olsa vidalandığını yazıyor.
3. Boru çapına da güvenmeyin. Laser’in tablosunda 4,75 mm ile 3/16 inç boru aynı kalıba bağlanır.
4. Somunu yenileyin. Brake & Front End yeni somunu daha doğru bulur: eskisi çatlamış, paslanmış ya da dişi bozulmuş olabilir.

Borunun öbür ucundaki esnek hortumu fren hortumu ve muayene yazısında anlattık.