Rakor mu, rekor mu? Diş ve uç tipleri: JIC, ORFS, BSP, metrik, 37° ve 45° havşa

Bir rakorun tipini dişi değil, sızdırmazlığı nerede sağladığı belirler: konik havşada, düz yüzeydeki O-ringde, dişin kendisinde ya da banjo pullarında. Aynı diş birden fazla tipte kullanıldığı için göz yanılır; bağlantı kumpas, diş mastarı ve açı mastarıyla tanınır. Sözcüğün sözlükteki yazılışı da rakordur.

Rakor mu, rekor mu?

Sözlükteki biçim rakordur. Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ü sözcüğün Fransızca raccord’dan geldiğini yazar ve şöyle tanımlar: “Sıhhi tesisatta iki boruyu döndürmeden birbirine bağlanmasını sağlayan bağlantı parçası”. Aynı sözlükte rekorun iki anlamı var: spordaki en üstün derece ve aşılan sonuç; boru bağlantısı yok.

Öbür yazılarımızda rekor somunu ve rekor cıvatası diye de yazdık; kastedilen aynı sözcüktür.

Bir rakorun tipini ne belirler?

Bir rakorun tipini, sızdırmazlığın sağlandığı yer belirler. Düz dişli bağlantıda diş yalnızca iki parçayı bir arada tutar; sızdırmazlık konik bir yüzeyde, bir O-ringde ya da bir pulda sağlanır. Konik dişte sızdırmazlığı da diş üstlenir. Swagelok’un tanıma kılavuzu her uç için sızdırmazlık yerini yazar; tablo bu bilgiyi toplar.

Kaynak: Swagelok, MS-13-77, Şubat 2025. Standart numaraları kılavuzun andığı biçimdedir; standart metinlerini açmadık.

Bağlantı elemanı üreticisi Brennan Industries, ORFS’yi kaçak kontrolünde en iyi sayılan bağlantı diye anar. Banjo tablonun dışındadır: içi delik cıvata ve iki pulla sızdırmaz; ayrı yazıda anlattık. Enjektör borusunun konik ucu da metal metale oturur; onun da kendi yazısı var.

Diş tek başına tipi söylemez: kılavuzun ölçü tablosunda 37° havşa ile O-ringli port her ölçüde aynı dişi kullanır.

37° ile 45° havşa neden karıştırılmaz?

37° ile 45° havşa altı ölçüde birbirine vidalanır ama aynı açıyla oturmaz. Brennan dişi aynı olan ölçüleri -02, -03, -04, -05, -08 ve -10 diye sayar ve ekler:

“Bu iki ayrı tip bağlantıyı birbirine karıştırmak kaçağa yol açar; bu yüzden oturma açılarını dikkatle ölçün.”

Brennan Industries, Connection Types: American Connections, 5 Eylül 2017

Bu altı ölçü 1/8, 3/16, 1/4, 5/16, 1/2 ve 5/8 inçtir; Swagelok’un tablosu da aynısını gösterir. Brennan’a göre 45° havşa otomotiv, soğutma ve kamyon boru tesisatında kullanılır, çoğunlukla pirinçtir.

Bir traktör forumunda çelik hidrolik borusunu kendisi yapmak isteyen biri, elindeki tesisat havşa takımının işe yarayıp yaramayacağını soruyor. Cevap: düşük basınç havşalarının çoğu 45°’dir, JIC 37° ister.

JIC ile AN aynı şey mi?

JIC ile AN ölçü olarak aynı, şartname olarak ayrıdır. Brennan’ın JIC sayfasına göre ikisi boyutça aynıdır; ama AN (Army Navy) askerî standardı daha dar tolerans ister. Brennan bu yüzden ikisini “işlev olarak birbirinin yerine geçmez” sayar. Aynı forum başlığında bir katılımcı ise çoğu sanayi uygulamasında birbirinin yerine takılabildiklerini yazıyor; üretici ifadesi Brennan’ınkidir.

BSP, NPT ve metrik diş nasıl ayırt edilir?

BSP, NPT ve metrik diş üç ölçümle ayırt edilir: diş konik mi düz mü, çapı kaç, adımı kaç. Konikliği ve çapı kumpas, adımı diş mastarı gösterir. İnç dişlerde adım bir inçteki diş sayısıdır, metrik dişte iki diş arasındaki milimetre.

NPT ile konik BSP’yi çoğu ölçüde adım ayırır: Swagelok’un tablosu 1/8 inçte NPT için 27, BSP için 28; 1/4 ve 3/8 inçte 18 ve 19 diş verir. Diş açıları da farklıdır: NPT 60°, BSP 55°. 1/2 ve 3/4 inç istisnadır; ikisinde de 14 diş vardır. Kılavuza göre bu iki ölçüde kesin tanıma optik karşılaştırıcı olmadan mümkün olmayabilir.

Metrik diş (ISO 261) düzdür ve milimetreyle okunur: M14 × 1,5 gibi. Ama metrik tek bir uç değildir. Caterpillar’ın bağlantı tanıma posteri düz dişli uçları oturma açısına göre ayırır: 90°, 45°, 37°, 30° ve 12°. DIN ve BSPP 60° koni ile JIS 30° havşa 30° grubunda, DIN 24° koni 12° grubundadır. Poster bunu cümleyle yazmıyor, gruplamadan çıkan sonuç bu: koninin adındaki açı toplam açıdır, mastar yarısını okur.

Hangi dişe bant ya da sıvı conta sürülür?

Bant ve sıvı conta yalnız konik dişe sürülür. Swagelok’a göre konik boru dişleri, akışkanı tutmak ve dişlerin sarmasını azaltmak için “her zaman” sızdırmazlık malzemesi ister. Düz dişler için hüküm tersidir: sızdırmazlık malzemesi “gerekli değildir ve önerilmez”.

Gerekçe: düz dişte dişler birbirine paraleldir, aralarında sıkışma olmaz; sızdırmazlığı conta, O-ring ya da metal metale temas sağlar.

Elinizdeki rakoru hangi sırayla tanırsınız?

1. Uca bakın. Flanş mı, banjo mu, dişli mi?
2. Dişi kumpasla ölçün. Çap ilk, dördüncü ve son tam dişte ölçülür; erkek uçta büyüyorsa diş konik, değişmiyorsa düzdür.
3. Adımı diş mastarıyla bulun. Mastar boşluksuz oturana kadar deneyin; inç mastarı oturmuyorsa metriğe geçin.
4. Oturma yüzeyine bakın. Konik yüzey mi, alında O-ring mi, dişin dibinde O-ring mi? Konikse açı mastarını eksene paralel tutun: 37°, 45° ya da 30°.
5. Tabloyla karşılaştırın. Ölçtüğünüz çap anma ölçüsünü tam tutmayabilir; kılavuz bunu imalat toleransına bağlar.
6. Karşı ucu da ölçün. Dişin tutması yetmez; erkek ve dişi uç aynı tipte olmalıdır.

Fotoğrafa bakarak karar vermeyin. Aynı forumda fotoğrafı paylaşılan bir dirsek rakora bir katılımcı BSP, iki katılımcı NPSM dedi; bir başkası bu rakorların uzaktan JIC’e benzediğini, kendi bağlantısının ise ölçünce BSPP çıktığını yazdı. Swagelok’un notu: “Deneyimli çalışanlar bile, tanıma yöntemleri ve mastarlarının kalitesi ne olursa olsun, dişleri tanımakta bazen zorlanır.”