Orijinal, OEM, eşdeğer, yan sanayi: yedek parçada bu terimler ne demek?

Yedek parçada orijinal, OEM, eş değer ve yan sanayi sözleri parçanın kalitesini tek başına söylemez; kimin şartnamesine göre üretildiğini, kimin markasını taşıdığını ve uygunluğunu kimin belgelediğini anlatır. Rekabet Kurumu’nun 2017/3 sayılı Tebliği iki sınıf tanımlar: orijinal yedek parça ve eş değer kalitede yedek parça. OEM ile OES ayrımı AB Komisyonu’nun yönergesindedir; yan sanayi ve muadil bu metinlerde tanımlı değildir.

Orijinal yedek parça resmî metinde nasıl tanımlanır?

Orijinal yedek parça, araç üreticisinin kutusuyla satılan parçadan geniş bir sınıftır. 2017/3 sayılı Tebliğ’in 4. maddesindeki tanım şudur:

“Bir motorlu taşıtın montajında kullanılan parçalarla aynı kalitede olan ve motorlu taşıt üreticisi tarafından söz konusu yedek parçaların üretimine ilişkin olarak getirilen teknik özelliklere ve üretim standartlarına göre üretilmiş yedek parçaları”

Rekabet Kurumu, 2017/3 sayılı Tebliğ, madde 4; Resmî Gazete, 24 Şubat 2017

Tanım, aynı üretim bandında üretilen parçaları da kapsar. Kurumun Kılavuzu üç grup sayar: araç üreticisinin ürettiği parçalar; bağımsız bir üreticinin araç üreticisine tedarik ettiği parçalar; o üreticinin, araç üreticisine tedarik etmeden, aynı teknik özellikler ve üretim standartlarıyla üretip doğrudan pazara sunduğu parçalar. Üçüncü grup için Kılavuz açıktır: “Bu parçalar da orijinal yedek parça olarak kabul edilmektedir.”

AB Komisyonu’nun 2010’da yayımlayıp 2023’te güncellediği tamamlayıcı yönergesi (paragraf 19) aynı ölçütü kullanır.

OEM ve OES ne demek?

OEM ve OES, orijinal parçanın kimin markasıyla satıldığını ayırır. Yönerge (paragraf 18) üç kaynak sayar: araç üreticisinin markasını taşıyan parçalar (OEM parçaları); orijinal ekipman tedarikçilerinin (original equipment suppliers, OES) üretip dağıttığı orijinal parçalar (OES parçaları); kalitesi orijinal bileşenlerle eşleşen parçaları sunan öbür üreticiler.

Bu kısaltmalar her yerde aynı okunmaz; buradaki anlamları yönergeninkidir. Cambridge’in iş İngilizcesi sözlüğünde OEM (original equipment manufacturer), ürettiği parçaları başka şirketlerin kendi adıyla sattığı ya da kendi ürününde kullandığı şirkettir. Yönergede OEM parçası araç üreticisinin markasını taşır; sözlükte OEM, parçayı üreten firmadır.

Avustralya rekabet kurumu ACCC’nin 2017 tarihli araştırmasına göre araç üreticisi markalı orijinal parçaya çoğunlukla genuine denir; kuruma sunulan görüşlere göre adlandırmada ortak bir anlayış yoktur. Teklifte OEM yazıyorsa sorun: kutuda kimin markası var, parçayı kim üretti?

Eş değer kalitede yedek parça nedir?

Eş değer kalitede yedek parça, Tebliğ’de belgeye bağlanmış bir sınıftır: orijinalle kıyaslanarak saptanan “kütle, boyut, malzeme, işlevsellik gibi kriterlere uygunluğu, akredite bir kuruluş tarafından belgelendirilmiş” parçadır. Kılavuz, belgeyi veren kuruluşun Türk Akreditasyon Kurumundan ya da Uluslararası Akreditasyon Forumu çatısı altında karşılıklı tanıma anlaşması imzalamış bir akreditasyon kuruluşundan ISO/IEC 17065’e göre akredite olmasını arar.

AB yönergesindeki karşılığı matching quality, yani eşleşen kalitedir:

“Parçaların ‘eşleşen kalitede’ sayılabilmesi için, kullanımlarının söz konusu yetkili ağın itibarını tehlikeye atmayacağı kadar yüksek kalitede olmaları gerekir.”

Avrupa Komisyonu, Tamamlayıcı Yönergeler (2010/C 138/05), paragraf 20

Bu paragraf belge şartı saymaz; araç üreticisinin, bir parçanın bu ölçütü karşılamadığına dair kanıt getirebileceğini ekler.

Yan sanayi, muadil ve aftermarket ne demek?

Yan sanayi ve muadil gündelik sözlerdir; Tebliğ’de de Kılavuz’da da geçmezler. Türk Dil Kurumu sözlüğü yan sanayiyi “Belirli ürün, parça ve hizmetleri ana sanayi işletmelerinin belirledikleri ölçü, biçim ve ölçünlere uygun olarak üreten üreticilerden oluşan ana sanayiye yardımcı sanayi kolu” diye tanımlar. Kılavuz’a göre araç üreticileri parçaların çoğunu, kendi teknik özellikleri ve üretim standartlarıyla parça üreticilerine ürettirir. Metinler bunu cümleyle söylemiyor, ikisinden çıkan sonuç şu: yan sanayi sözü parçanın orijinal olmadığını tek başına göstermez.

Muadil, aynı sözlükte eş değer demektir. Tebliğ’deki eş değer kalitede yedek parça ise belgeli bir sınıftır; bir parçaya muadil deniyorsa o belgeyi sorun.

Aftermarket, Cambridge sözlüğünde bir parça sınıfı değil, bir pazardır: üretilmiş otomobiller için yeni parça satışı. 461/2010 sayılı AB Tüzüğü’nün gerekçesine göre orijinal ekipman tedarikçileri de bu pazarda satar. ACCC’nin tanımıyla aftermarket parça, araç üreticisinden ve orijinal ekipman üreticisinden başka bir kuruluşun geliştirip ürettiği parçadır: genellikle araç üreticisinin şartnamesini karşılar, ama farklı fiyat basamaklarına göre farklı kalitede tasarlanmış olabilir.

Mevzuat bağımsız parça üreticileri için ne öngörüyor?

İki düzenleme de bağımsız üreticinin pazara ulaşmasını korur. Yönergeye göre Komisyon’un amaçlarından biri, yedek parça üreticilerinin satış sonrası pazarlarına erişimini korumaktır; bu parçaların bulunabilmesi tüketicilere “hatırı sayılır fayda” sağlar.

Tüzüğün 5. maddesi ile Tebliğ’in 6. maddesi, araç üreticisinin parça tedarikçisiyle anlaşıp onun bağımsız dağıtıcıya, servise ya da son kullanıcıya satışını kısıtlamasını grup muafiyetinin dışında bırakır.

Yetkili servisin orijinal ya da eş değer parçayı kendi seçtiği firmadan alıp kullanmasını engelleyen anlaşma da muafiyetten yararlanamaz. İstisnası garanti kapsamındaki tamir, ücretsiz bakım ve geri çağırmadır: bunlarda araç sağlayıcısı kendi sağladığı orijinal parçayı zorunlu kılabilir. Garanti süresindeki ücretli işlerde başka kaynaktan alınan parça yüzünden arıza çıkarsa garantinin sona erip ermeyeceği, Kılavuz’un ifadesiyle, “genel hükümler çerçevesinde” çözülür.

Tüzük ve Tebliğ motorlu taşıtı karayolunda kullanılan, üç ya da daha çok tekerlekli araç diye tanımlar; Kılavuz motosiklet ve traktörü kapsam dışında sayar. Tüzük 31 Mayıs 2028’e kadar yürürlüktedir.

Bir parçayı değerlendirirken neye bakılır?

Parçayı terim değil, üreticisi, belgesi, ölçüsü ve kaydı tanıtır.

1. Üretici. Parçanın ve kutunun üzerindeki markaya bakın. Tüzük de Tebliğ de tedarikçinin markasını parçaya görünür biçimde koyabilmesini korur; Tüzüğün gerekçesine göre amaç, servisin ve son kullanıcının üreticiyi tanıyabilmesidir.
2. Orijinal deniyorsa dayanağı. Kılavuz’a göre üreticinin araç üreticisiyle tedarik sözleşmesi ve parçanın o sözleşmedeki teknik özelliklere ve üretim standartlarına göre üretildiğine dair beyanı karine sayılır.
3. Eş değer deniyorsa belgesi. Belgeyi hangi kuruluş vermiş, kuruluş ISO/IEC 17065’e göre akredite mi?
4. Ölçü ve malzeme. Tebliğ’in saydığı ölçütler kütle, boyut, malzeme ve işlevselliktir. Yeni parçayı eskisiyle karşılaştırın; boruda alınacak ölçüleri ayrı bir yazıda anlattık.
5. Kayıt. Kılavuz’a göre araç sağlayıcısı yetkili servisinden, eş değer parça kullanılacaksa müşterinin önceden bilgilendirilmesini ve faturada parçanın markasının gösterilmesini isteyebilir. Aynı kaydı siz de isteyin.

Sahte parça bu sınıfların hiçbiri değildir: ACCC onu, kaynağı bilinmeyen ve başkasının markasını taşıyormuş gibi görünen parça diye tanımlar.