EXW, FOB, CIF: yedek parça ithalatında teslim şekli nasıl seçilir?

EXW, FOB ve CIF, bir yedek parça siparişinde nakliyeyi, sigortayı ve gümrük işlemini kimin üstleneceğini, hasar riskinin alıcıya nerede geçeceğini belirleyen teslim şekilleridir. EXW’de mal satıcının işyerinde alıcıya bırakılır. FOB’da satıcı malı yükleme limanında gemiye yükler; CIF’te ayrıca varış limanına kadar navlunu ve asgari bir sigortayı öder. Üçünde de ithalat gümrüğü ve vergisi alıcıdadır.

Incoterms® kuralları nedir, neyi belirlemez?

Incoterms® kuralları, Milletlerarası Ticaret Odası’nın (ICC) yayımladığı teslim şekilleridir: teslimdeki işi, masrafı ve riski satıcı ile alıcı arasında paylaştırırlar. İlk kez 1936’da yayımlandılar; en yeni sürüm olan Incoterms® 2020, 1 Ocak 2020’de yürürlüğe girdi. On bir kuralın yedisi (EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP) her taşıma türünde, dördü (FAS, FOB, CFR, CIF) deniz ve iç su yolunda kullanılır.

Kurallar sözleşmenin tamamı değildir. ABD Uluslararası Ticaret İdaresi’ne göre fiyatı, ödemenin yöntemini ve zamanını, mülkiyetin ne zaman geçtiğini belirlemezler; bunlar teklifte ayrıca yazılır.

EXW nedir?

EXW (açılımı Ex Works, işyerinde teslim), malın satıcının fabrikasında ya da deposunda alıcının emrine bırakıldığı teslim şeklidir. Birleşik Krallık gümrük idaresinin (HMRC) kılavuzuna göre satıcı malı gelen araca yüklemek ve ihracat gümrük işlemini yapmak zorunda değildir. ICC’nin Nisan 2025 tarihli rehber notunda EXW, ihracat gümrük işleminin alıcıya yazıldığı tek kuraldır.

Bir palet hidrolik hortum satıcının rampasında hazır bekler; aracı, yüklemeyi, ihracat beyannamesini ve nakliye sigortasını siz ayarlarsınız. Avrupa Komisyonu’nun ihracat rehberine göre EXW, satıcının kendi ülkesinin makamlarına karşı ihracatçı sorumluluğunu değiştirmeyebilir. Beyannameyi kimin vereceğini ilk sevkiyattan önce konuşun.

FOB nedir?

FOB (Free on Board; Ticaret Bakanlığı’nın kod listesinde gemi güvertesinde teslim), satıcının malı yükleme limanında alıcının gösterdiği gemiye yüklediği teslim şeklidir. HMRC’ye göre hasar ve kayıp riski mal gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer; sonraki masraflar da alıcınındır.

Avrupa Komisyonu’nun ithalat rehberine göre satıcı malı limana taşır, yükleme masrafını öder, ihracat gümrük işlemini yaptırır. Alıcı sonraki nakliyeyi, sigortayı, boşaltmayı ve varış limanından deposuna taşımayı üstlenir.

CIF nedir?

CIF (Cost, Insurance and Freight; mal bedeli, sigorta ve navlun), satıcının FOB’daki işlere ek olarak varış limanına kadar navlunu ve sigortayı da ödediği teslim şeklidir. Masraf varış limanına kadar satıcıdadır, risk ise orada geçmez: HMRC’ye göre risk yine mal yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer.

“CIF’te tedarikçiniz, ürünler varış limanına ulaşana kadar bütün masraflardan sorumludur.”

Avrupa Komisyonu, Access2Markets, Guide for import of goods

Sigorta asgari teminattır. ICC’ye göre CIF’te varsayılan teminat Institute Cargo Clauses (C) düzeyidir. HMRC’ye göre daha geniş koruma isteyen alıcı bunu satıcıyla açıkça kararlaştırır ya da ek sigortayı kendisi yaptırır.

Koli ve palet tırla ya da uçakla geliyorsa hangi kural yazılır?

FOB ve CIF deniz ve iç su yolu kurallarıdır; ikisinde de teslim noktası gemidir. Tırla gelen palet ya da uçakla gelen koli için her taşıma türüne uyan yedi kuraldan biri yazılır; FCA ve CIP bunlardandır.

FCA’da satıcı malı, alıcının seçtiği taşıyıcıya kendi işyerinde ya da kararlaştırılan başka bir yerde teslim eder ve ihracat işlemini yapar. CIP’te varış yerine kadar taşımayı ve sigortayı da öder; ICC’ye göre Incoterms® 2020, CIP için Institute Cargo Clauses (A) düzeyinde, CIF’tekinden yüksek teminat ister.

FOB’un yerine FCA’yı, CIF’in yerine CIP’i koymak ve bunu deniz yoluyla giden kısmi yükte de önermek bizim okumamızdır; ICC’nin açık sayfaları bunu yazmıyor. Dayanağı iş bölümünün benzerliği ile ICC’nin tarihçesidir: 1980’de, malın gemi bordasında değil karadaki bir kabul noktasında, örneğin konteyner sahasında teslim alındığı durum için taşıyıcıya teslim terimi eklendi. Kısmi yük de taşıyıcıya karada teslim edilir.

Kaynak: HMRC’nin gümrük kıymeti kılavuzu, ICC’nin açık sayfaları, Ticaret Bakanlığı’nın E-İhracat Kılavuzu. Tablo bizim özetimizdir, kural metni değildir. EXW dışındaki dört kuralda ihracat gümrük işlemini satıcı yapar; beşinde de ithalat gümrüğü ve vergi alıcıdadır.

Küçük ve sık sevkiyatta hangi teslim şekli neye yol açar?

Küçük ve sık sevkiyatta EXW, aracı, yüklemeyi ve ihracat beyannamesini her seferinde alıcıya bırakır; ayda birkaç koli alan alıcı aynı işi her sevkiyatta yeniden kurar. Bu, kuralların tarifinden çıkardığımız sonuçtur; okuduğumuz resmî kaynaklar sevkiyat sıklığı için ayrı bir şey yazmıyor.

FCA ya da FOB’da ihracat işlemi satıcıda kalır, taşıyıcıyı siz seçersiniz. CIF ya da CIP’te navlunu ve sigortayı satıcı ayarlar; risk ise mal gemiye ya da taşıyıcıya verildiğinde size geçmiştir. Kapıya kadar, vergisi ödenmiş teslimin kuralı DDP’dir: ICC’nin notundaki ifadeyle DDP, “satıcının gümrük vergisini ödediği tek Incoterms® kuralıdır”.

Sigortayı açıkta bırakmayın. Ticaret Bakanlığı’nın E-İhracat Kılavuzu’na göre sigorta yükümlülüğü yalnız CIF ve CIP’te vardır; ötekilerde “genel kural olarak riski kim yükleniyorsa sigortayı onun yaptıracağı kabul edilmektedir”. Taşıyıcının sorumluluğu yük sigortası değildir: Avrupa Komisyonu’na göre hava yolunda tazminat çoğunlukla malın brüt kilogramı başına sabit bir tutarla sınırlıdır.

Teslim şekli hangi sırayla seçilir?

1. Taşıma türü. Gemiyle, limandan limana: FOB ya da CIF. Tır, uçak, kısmi yük: FCA, CPT ya da CIP.
2. İhracat işlemi. Satıcının ülkesinde adınıza beyanname verecek biri yoksa EXW seçmeyin.
3. Sigorta. Kimin yaptıracağını ve teminat düzeyini yazın.
4. Yer. FOB’da yükleme limanını, CIF’te varış limanını, EXW ve FCA’da teslim yerini açık yazın. Yazım kalıbı Türkiye’den tedarik yazısında.
5. Vergi hesabı. Ticaret Bakanlığı’na göre Türkiye’de gümrük kıymeti hesaplanırken ödenen fiyata, giriş limanına ya da yerine kadarki nakliye ve sigorta giderleri eklenir. EXW ile CIF fiyatını buna göre karşılaştırın; kod için GTİP yazısına bakın.

Incoterms®, ICC’nin markasıdır; Incoterms® kurallarının telif hakkı ICC’ye aittir.