Gemi dizel motorlarında ceketli (çift cidarlı) yakıt borusu: SOLAS ne ister?

SOLAS, gemi dizel motorlarında yüksek basınç yakıt pompası ile enjektör arasındaki dış yakıt borularının ceketli, yani çift cidarlı olmasını ister: boru çatlarsa yakıt dış borunun içinde kalmalı ve toplanmalı, sistem de alarm vermelidir. Hüküm 1994 değişiklikleriyle geldi; 1 Temmuz 2002 ve sonrasında inşa edilen gemilerde II-2. Bölüm’ün 4. kuralında, 2.2.5.2 sayılı paragraftadır.

SOLAS’ın kuralı tam olarak ne diyor?

Kural üç şey ister: ceketli boru, sızıntının toplanması ve alarm. Birleşik Krallık denizcilik idaresi MCA’nın yayımladığı SOLAS metninde paragraf şu cümleyle başlar:

“Yüksek basınç yakıt pompaları ile yakıt enjektörleri arasındaki dış yüksek basınç yakıt boruları, bir yüksek basınç borusu arızasında yakıtı içinde tutabilecek ceketli bir boru sistemiyle korunacaktır.”

SOLAS II-2/4.2.2.5.2; MCA’nın GOV.UK’te yayımladığı metin, 15 Eylül 2015

Sonra parçayı tanımlar: yüksek basınç yakıt borusu bir dış borunun içine yerleştirilir ve ikisi “kalıcı bir bütün” oluşturur. Son cümleye göre sistem sızıntıların toplanması için bir düzen içerecek, yakıt borusu arızasında alarm verecek düzen de bulunacaktır.

Paragraf ceketin malzemesini, sızıntının nereye toplanacağını, alarmın tipini yazmaz. MCA’nın yayını SOLAS’ın 1 Temmuz 2002 baskısını yansıtır; daha eski gemilerin tabi olduğu 1994 metni (II-2/15.2.9) aynı üç şartı taşır.

Kural hangi gemilere ve hangi motorlara uygulanır?

Geçerli paragrafı geminin inşa tarihi belirler. 2000 değişiklikleriyle yenilenen II-2. Bölüm 1 Temmuz 2002 ve sonrasında inşa edilen gemilere uygulanır. Daha eskiler önceki bölüme tabidir; o metni Türk Loydu’nun S-P 16/13 sayılı sirküleri verir: II-2/15.2.9 ceketli boruyu ister, 15.2.12 mevcut gemilere süre ve bir istisna tanır.

1 Temmuz 1998’den önce inşa edilen gemiler şarta en geç 1 Temmuz 2003’te uyacaktı. İstisna bu gemiler içindir ve dardır: gücü 375 kW ya da daha az olan ve yakıt pompaları birden çok enjektörü besleyen motorlarda ceketli boru yerine “uygun bir muhafaza” kullanılabilir. Birleşik Krallık bu metni, 2023’te yayımladığı MSN 1900 bildiriminde eski gemileri için korur.

En eski gemilerde kaynaklar ayrışıyor. Türk Loydu’nun 2013 tarihli S-P 28/13 sirküleri, SOLAS’ın 2001 baskısına dayanarak gereklilikleri 1 Temmuz 2003’ten itibaren bütün SOLAS gemileri için sayar. MCA’nın sörveyör talimatı ise sonraki bir IMO kararının uygulamayı 1 Şubat 1992 ve sonrasında inşa edilen gemilerle sınırladığını yazar; daha eski gemilere kılıflı boruyu yalnızca önerir. Geminize hangisinin uygulandığını bayrak devleti ve klas kuruluşu söyler.

Motor tarafında IMO’nun 2009 kılavuzu şartı, hizmetine ve yerine bakılmaksızın gemideki bütün içten yanmalı motorlara uygular; filika motorlarını ve dizel yangın pompalarını dışarıda bırakır.

Kural neden var?

Çünkü yüksek basınç borusundaki bir çatlak yakıtı sis halinde püskürtür ve sıcak bir yüzey onu tutuşturabilir. IMO’nun 1994 kılavuzu, yakıt ve yağ sistemlerindeki arızaların “gemi yangınlarının başlıca kaynaklarından biri” olduğunu yazar. 2009 kılavuzu mekanizmayı anlatır: damla küçüldükçe yangın riski büyür, küçük bir delikten çıkan yüksek basınçlı yakıt da atomize olur.

“Dolayısıyla yüksek basınçlı bir yakıt borusundaki küçük bir çatlak son derece tehlikeli bir duruma yol açabilir.”

IMO, MSC.1/Circ.1321, 11 Haziran 2009; Kısım 2, Bölüm 2, madde 1.2

Komşu hüküm 4.2.2.6.1, yakıtın çarpabileceği ve sıcaklığı 220 °C’nin üstündeki yüzeylerin yalıtılmasını ister. Öbür komşu hüküm 4.2.2.5.3, yakıt hatlarının sıcak ünitelerden uzak tutulmasını ve perdelenmesini ister; MCA’nın aktardığı yoruma göre bu ünitelerin yakınında, basıncı 0,18 N/mm²’yi aşan yakıt hatlarının flanşlı ve dişli bağlantılarına sıçrama önleyici takılır. Karayolu aracındaki risk mazot kaçağı yazısındadır.

Ceketli boru nasıl bir parçadır?

Ceketli boru tek parçadır: yüksek basınç borusu, onu saran dış boru ve sızan yakıtı alarmlı bir tahliyeye, yani sızıntı çıkışına götüren aradaki boşluk. IMO’nun 2009 kılavuzu aynı boruya kılıflı boru da der ve iki yapı sayar: rijit kılıflı ve esnek kılıflı boru. İkisinde de kılıf boruyu tamamen sarmalı, arızadan çıkan ince püskürmeye ya da yakıt jetine dayanmalıdır.

Kılavuz üç şart daha sayar. Halka biçimli boşluk ve tahliye, iç boru tamamen kopsa bile basınç birikip kılıfı patlatamayacak kadar yeterli olmalıdır. Tahliye, yakıtın yağlama yağına karışmasını önlemeli ve sızıntıyı bildiren bir alarm içermelidir. Boruların uygunluğu prototip testiyle gösterilmelidir.

Küçük motorlardaki muhafazanın da sınırı vardır: Türk Loydu’nun sirkülerindeki yoruma (SC189) göre takviyeli bantla sarmak uygun muhafaza sayılmaz.

Bakımda ve boru değişiminde nelere bakılır?

IMO’nun 2009 kılavuzuna göre ceketli borular fazladan pek bakım istemez. Açık talimatı söküp takmayla ilgilidir:

“Bununla birlikte ceketli borular düzenli olarak muayene edilmeli, bakım için sökülmüş olabilecek her tahliye düzeni iş bitince yeniden takılmalıdır.”

IMO, MSC.1/Circ.1321; Kısım 3, Bölüm 1, madde 3.4

1. Sızıntı hattını geri bağlayın. Kılavuzun adıyla saydığı adım budur.
2. Kelepçe ve destekleri eksiksiz takın. Kılavuz, yakıt sistemi arızalarının başlıca sebepleri arasında yetersiz desteği, sık sık kısmen söküp takmayı ve titreşimi sayar.
3. Dişli bağlantılara her sökümde bakın. Kılavuz bunu ister; 1994 kılavuzu da bu kontrollerde bağlantıların fazla sıkılmamasını yazar.
4. Sızıntı alarmını deneyin. İki kılavuz da alarmın nasıl ve hangi aralıkla deneneceğini yazmıyor; bunu motorun kitabı ve geminin planlı bakım sistemi söyler.
5. Yerine tek cidarlı boru takmayın. Kural bunu ayrıca yazmıyor; tanımından çıkan sonuç bu: ceketsiz boru, kuralın istediği dış boruyu da sızıntı toplama düzenini de taşımaz.

Yedek boru isterken tedarikçiye ne verilir?

Motorun kimliği, borunun yeri ve eski boru ya da çizimi verilir. Kaynaklar liste vermiyor; aşağıdaki, önerdiğimiz listedir.

• Motorun markası, tipi ve seri numarası.
• Borunun hangi silindire ait olduğu; biliniyorsa motor üreticisinin parça numarası.
• Eski boru ya da ölçülü çizimi: kılıfı ve sızıntı çıkışıyla birlikte.
• Kılıfın rijit mi esnek mi olduğu; sızıntı çıkışının yeri.
• Klas kuruluşunuzun yedek boruyla birlikte istediği belge; siparişten önce klasa sorun.

Ölçü ve numune iki ayrı yazıdadır: numarası okunmayan boru nasıl tarif edilir ve üretimden kalkmış boru numuneden nasıl yaptırılır.