İş makinesinde hidrolik hortum neden patlar, nasıl değişir?

İş makinesinde hidrolik hortumu patlatan sebepler bellidir: burulma, dar büküm, gergin boy, sürtünme, ısı, basınç darbeleri, yaşlanma ve hatalı presleme. Değişimin sırası da bellidir: iş ekipmanı yere iner, basınç boşaltılır, hortum işaretlenip sökülür, yenisi burulmadan ve gerilmeden döşenir, sistemin havası alınır, kaçağa bakılır.

Hidrolik hortum neden patlar?

Hidrolik hortum; burulma, en küçük bükme yarıçapının altında büküm, sürtünme, aşırı ısı, basınç darbeleri ve yaşlanma yüzünden patlar. İlk ikisi hortumun basınç taşıma gücünü düşürür. Yanlış seçilmiş ya da hatalı preslenmiş hortum da aynı sonu görür.

Sıralama Almanya’nın yasal kaza sigortası kurumu DGUV’nin hidrolik hortum kuralındandır (113-020). Kural bunları, basınçlı yağın hortumdan fışkırmasının sebepleri olarak sayar; uyumsuz akışkanı, depolamadaki zorlanmayı, conta hasarını ve uzun tutulan değişim aralığını da ekler. Mini ekskavatör üreticisi Takeuchi aynı şeyi operatörüne tek cümleyle söyler:

“Burulmuş, bükülmüş ya da çatlamış boru ve hortumları asla kullanmayın; yoksa patlayabilirler.”

Takeuchi, TB260 kullanım kitabı, Şubat 2015

Burulma için kuralın hükmü kesindir: burularak takılan hortumun ömrü “her zaman belirgin biçimde” kısalır, çünkü takviye katları birbirine sürter. Basınç darbesi ise valfin aniden kapanıp açılmasından ya da hareket eden bir kütlenin hızlanıp yavaşlamasından doğar ve çalışma basıncının katlarına çıkabilir. Kuralın kütle örnekleri arasında toprak da vardır; bunu kazı yapan makineye bağlayan biziz, kural değil.

İş makinesinde hortum patlarsa ne olur?

Hortum patladığında basınçlı yağ makinenin çevresine püskürür ve sıcak bir yüzeye değerse tutuşabilir. Queensland maden müfettişliğinin 2002 tarihli ekskavatör bülteni, çalışan makinelerde çıkan büyük yangınlarda sık görülen yolu tarif eder: hasarlı hortumdan çıkan yağ spreyi ya da sisi dizel motordaki ya da egzozdaki sıcak bir noktaya değer. Bültene göre ekskavatördeki yüksek basınç hortumlarının bir bölümü esnemeye ve mekanik hasara açıktır.

İkinci tehlike bomun düşmesidir. Takeuchi, isteğe bağlı acil kapama valfinin görevini şöyle tanımlar: hortum koptuğunda bomun ya da armın hızla düşmesini önler. Valf bomu durdurduysa önce kaldırılan yükün yanından uzaklaşılır, sonra bom kolla yavaşça indirilir.

Hortum sökülmeden önce basınç nasıl boşaltılır?

Motoru durdurmak yetmez. Takeuchi’nin cümlesiyle basınç, motor kapatıldıktan uzun süre sonra da hidrolik devrede kalır. Komatsu’nun PC130-6K kullanım ve bakım kitabındaki sıra şöyledir:

1. Park. Makineyi düz zemine alın, iş ekipmanını yere indirin, motoru durdurun. Sıcak yağın soğumasını bekleyin.
2. Kollar. Sağ iş ekipmanı kolunu birkaç kez kaldırma ve indirme konumuna getirin; devrede kalan basınç boşalır. Sonra emniyet kilit kolunu kilitleyin.
3. Depo. Hidrolik deponun iç basıncını boşaltın; dolum kapağı yavaşça çevrilir.
4. Yavaş gevşetin. Rakoru gevşetirken parçanın önünde durmayın.

TB260’ta kollar kontak açıkken oynatılır: motor durduktan hemen sonra, emniyet kilit kolu açık konumdayken bütün kollar ve pedallar her yöne birkaç kez sonuna kadar itilir; depo basıncı hava tahliye düğmesiyle boşaltılır. DGUV iki kural ekler: kalkık duran yük indirilir ya da desteklenir; rakor gevşetilirken hâlâ basınç geliyorsa daha fazla açılmaz.

Kepçede hidrolik hortum nasıl değişir?

Ustaların kepçe dediği ekskavatörde hortum değişimini, her adımda adı geçen kaynaklardan derleyerek altı adımda topladık:

1. İşaretleyin. Millî Eğitim Bakanlığı’nın bakım modülü, tesisat sökülmeden önce hangi parçanın nereye bağlandığının yazılmasını ve parçalara numara yapıştırılmasını ister.
2. Yağı kaba alın. Bağlantının altına kap koyun.
3. İki anahtar kullanın. Takeuchi’nin gösterdiği gibi rakoru bir anahtarla tutun, somunu öbürüyle yavaşça gevşetin.
4. Yeni hortumu karşılaştırın. DGUV seçimi makine üreticisinin verisine bağlar: çap, basınç kademesi, boy ve uçlar ona uymalıdır. Basıncın nasıl okunduğunu basınç sınıfı yazısında anlattık.
5. O-ring ve kelepçe. Komatsu ve Takeuchi hortumla birlikte O-ringlerin yenilenmesini, biçimi bozulmuş ya da çatlamış kelepçenin de değişmesini ister.
6. Tork. Komatsu’ya göre tork hortumun tipine ve ölçüsüne göre belirlenir; kitap bu yüzden işi Komatsu distribütörüne bırakır. Değer makinenin servis verisindedir.

Yeni hortumun yolu ve kelepçeleri nasıl olmalı?

Yeni hortum burulmadan, gerilmeden ve sürtmeden geçmelidir. DGUV’nin kuralı ayrıntıyı verir:

• Somun sıkılırken hortum dönmesin diye karşı tutulur. Dirsek uçlu hortumda önce dirsekli uç bağlanır.
• Büküm, yer elveriyorsa, hortum dış çapının en az 1,5 katı uzunlukta düz bir bölümden sonra başlar. En küçük bükme yarıçapının altına en sık rakorun hemen arkasında düşülür.
• Hortum sarkma payıyla döşenir; basınç altında boyu kısalabilir de uzayabilir de.
• Kelepçe düz bölüme konur; hortumu sıkıştırmaz, ona kılavuzluk eder.

Takeuchi kelepçe, muhafaza ve yastıkların sıkıca yerinde durmasını ister; yoksa hortum titreşimle ya da başka parçaya değerek zarar görebilir.

Değişimden sonra hava nasıl alınır, kaçak nasıl kontrol edilir?

Hidrolik boru ya da hortum söküldüyse devrenin havası alınır. DGUV sebebini yazar: havası tam alınmamış sistemde silindirler ve motorlar önceden kestirilemeyen ani hareketler yapabilir. Komatsu’nun PC130-6K kitabında, yağ değişimi bölümünde yazılı sıra:

1. Pompa. Pompadaki hava alma tapasını gevşetin; yağ sızınca sıkın.
2. Rölanti. Motoru çalıştırın, düşük rölantide 10 dakika tutun.
3. Silindirler. Rölantide her silindiri 4–5 kez, strok sonuna yaklaşık 100 mm kala durdurarak açıp kapatın. Sonra 3–4 kez, ardından 4–5 kez daha strok sonuna kadar çalıştırın.
4. Bekleyin, bakın. Motoru durdurun, işe başlamadan en az 5 dakika bekleyin; depodaki yağın kabarcıkları dağılır. Sonra bağlantılarda kaçak arayın.

Kitap uyarır: başlangıçta yüksek devir ya da strok sonu, silindirdeki havanın piston keçesine zarar vermesine yol açabilir. Takeuchi’nin sırası ayrıntıda farklıdır; kendi makinenizin kitabını izleyin. DGUV’nin önerdiği son denemede bütün hidrolik hareketler denenir, sistem en yüksek çalışma basıncına çıkarılır; kaçak, sürtünme, katlanma ve burulma aranır.

Komatsu ve Takeuchi bom, arm ve kova silindiri hortumlarını iki yılda bir değişecek emniyet parçaları arasında sayar; Komatsu 4000 saati de sınır koyar. DGUV’nin ağır koşul için verdiği kılavuz değer de iki yıldır; karşılaştırma bize aittir. Genel ömür değerleri hortum ömrü yazımızda.