Sökülen enjektör borusu yeniden takılır mı?

Common rail motorda üreticinin cevabı çoğu zaman “hayır”dır: enjektör ya da pompa işi için sökülen yüksek basınç borusu (enjektör borusu) geri takılmaz, yenisi takılır. Delphi ve Isuzu bunu açıkça yazıyor. Eski mekanik pompalı motorlarda ise aynı konik uçlu, somunlu bağlantı defalarca sökülüp takılır; Bosch’un başvuru kitabı bunu bağlantının üstünlükleri arasında sayar. Önce motorun servis kitabına, sonra koniğin durumuna bakılır.

Üreticiler ne diyor?

Common rail sistemleri üreten Delphi yoruma yer bırakmıyor. Yapılan iş bir yüksek basınç borusunun sökülmesini gerektiriyorsa, arıza teşhisi için bile olsa, o boru değiştirilir. Servis kitaplarında kural büyük harfle yazılı:

“YÜKSEK BASINÇ BORULARINI HER SÖKÜLDÜKLERİNDE DEĞİŞTİRİN.”

Delphi, Common Rail High Pressure Pipes Replacement

Isuzu aynı şeyi söylüyor. 4HK1, 6HK1 ve 4JJ1 common rail motorları için Ağustos 2016 tarihli servis bülteninde şu not var: “Enjektör yakıt boruları yeniden kullanılmamalıdır. Borular her söküldüğünde yenileri takılmalıdır.” Bültene göre boruları değiştirmemek ya da takma sırasına uymamak “ciddi motor hasarına yol açabilir”.

Her talimat bu kadar kesin değil. Detroit Diesel’in DD13, DD15 ve DD16 için 2014 tarihli bültenine göre yakıt rayını besleyen borular “tek kullanımlık parçalardır” ve “her gevşetildiklerinde ya da söküldüklerinde değiştirilmeleri ZORUNLUDUR”. Raydan enjektöre giden borular ise sökülür, contası yenilenir ve yerine takılır. Kural motora, bazen de boruya göre değişiyor.

Konik uç neden tek kullanımlık sayılıyor?

Yüksek basınç borusu metal metale sızdırmazlık yapar. İki uçtaki konik borunun kendi malzemesinden şekillendirilir; somun onu enjektördeki, raydaki ya da pompadaki yuvaya bastırır. Delphi ilk sıkışı şöyle anlatıyor:

“Bu borulardan biri ilk kez takıldığında, somun sıkılırken borunun konik ucu bağlantı yuvasına tam oturacak biçimde şekil değiştirir ve sıkı bir sızdırmazlık sağlar.”

Delphi, aynı makale

Yani konik tek bir yuvanın izini alır. Sonrası için Delphi dikkatli konuşuyor: aynı boru geri takılırsa bu sızdırmazlığın korunacağı “garanti edilemez”.

Delphi’nin ikinci bir notu üç gerekçe daha sayıyor. Konik her takılışta yeniden şekil değiştirir, çelik de bu arada sertleşir; sızdırmazlık “daha zor” sağlanır. Diş sıkılırken oluşan “çok küçük çapak parçacıkları” diş oluklarında hapsolur; somun gevşetilince serbest kalır ve sonraki sıkışta yakıt sistemine taşınabilir.

Koniğin ağzındaki delik de daralabilir. Delphi iki borunun kesitini gösteriyor: bir kez kullanılmış boruda delik açık, birkaç kez kullanılmışta belirgin biçimde dar.

Atölyeler boruyu neden sorunsuz geri takabiliyor?

Çünkü konik uçlu, somunlu bağlantı sökülüp takılmak üzere tasarlanmıştır ve ustaların tecrübesine göre sağlam konik yeniden sızdırmazlık yapar. Bosch’un dizel enjeksiyon başvuru kitabı bu bağlantının üstünlükleri arasında şunu sayar: “Bağlantı defalarca sökülüp yeniden takılabilir.” Bu cümle bağlantının tasarımını anlatır; belirli bir motorun servis talimatı değildir. Eski mekanik pompalı motorlarda uygulama da böyledir: boru pompa revizyonunda sökülür, sonra geri takılır.

Bu alışkanlık common rail’e de taşındı. Forumlarda biri üreticinin tek kullanım kuralını hatırlatıyor, bir başkası bu boruları yıllardır kaçaksız geri taktığını söylüyor. Dolaşan sayı üç ya da dört sökümdür. Bu sayıyı veren bir üretici belgesi bulamadık. Sayıyı tekrarlayanlar zayıf noktayı da söylüyor: eldeki borunun kaç kez söküldüğünü kimse bilemez.

Delphi de geri takılan borunun kaçıracağını söylemiyor; sızdırmazlığın garanti edilemeyeceğini ve her seferinde zorlaştığını söylüyor. Common rail ile değişen, bağlantının taşıdığı yüktür: yakıt rayı, Bosch’un deyişiyle, “sürekli basınçlı yakıtla doludur”; Delphi bu basıncı “1800 bara kadar” diye veriyor.

İki görüşten yalnızca “değiştir” diyeni üretici talimatıdır. Geri takmak tecrübeye dayanır ve riskini ona güvenen atölye üstlenir.

Boru geri takılacaksa neye bakılır?

Kullanılmış enjektör borusu geri takılmadan önce sırasıyla yerine, koniğine, deliğine ve oturuşuna bakılır. Bu kontrol yalnızca motorun servis kitabı yeni boru istemiyorsa geçerlidir.

1. Her boruyu sökerken işaretleyin ve uçlarını kapatın. Boru aynı silindire, aynı yönde döner; konik o yuvaya göre şekil almıştır.
2. Koniğe iyi ışıkta bakın. Oturma izi çepeçevre aynı genişlikte olmalıdır. Tırnağın takıldığı bir basamak (servis kitabı ölçütü değil, usta testi), karıncalanma, pas ya da izi kesen bir çizik varsa boru hurdadır. Koniği zımparayla düzeltmeyin; aşındırdığınız yer sızdırmazlık yüzeyidir.
3. Deliğe bakın. Yeni bir boruyla ya da takımdaki öbür borularla karşılaştırın. Belirgin biçimde küçükse boru fazla sıkılmış ya da çok kez sökülmüştür.
4. Dişleri silin, sonra boruyu elle yerine tutun. İki konik de boru esnetilmeden yuvasına oturmalı, iki somun da elle başlamalıdır. Bükülmesi gereken boru geri takılmaz.
5. Tork anahtarıyla sıkın. Delphi’ye göre tork aşılırsa boru aşırı şekil değiştirir, torka ulaşılmazsa yüksek basınç kaçağı riski doğar. Geri takılan boru doğru torkta sızdırıyorsa değiştirilir; somunu biraz daha sıkılmaz.

Boru ne zaman kesinlikle geri takılmaz?

Kullanılmış yüksek basınç borusu şu durumların hiçbirinde geri takılmaz.

• Servis kitabı yeni boru şart koşuyor; common rail’de olağan durum budur.
• Bağlantının karşı tarafındaki enjektör, pompa ya da yakıt rayı yeni. Eski konik eski yuvanın izini taşır. Bu, Delphi’nin açıklamasından bizim çıkarımımızdır; Delphi zaten her durumda yeni boru ister.
• Konik ya da delik yukarıdaki kontrolden geçemiyor.
• Common rail’de bağlantı, boru sökülmeden önce kaçırıyordu. Eski mekanik sistemlerde kaçağın sebebi kir ya da hizaysa ve konik izsizse boru temizlenip geri takılabilir.
• Boru bükülmüş, ezilmiş ya da aşınmış; ya da geçmişini bilen yok.

Elinizdeki boruyla ne yapmalısınız?

Karar borudan değil, motorun servis kitabından başlar.

1. O motorda o borunun sökme talimatını okuyun. Yeni boru yazıyorsa yeni takın; boruları işe başlamadan teklife ekleyin.
2. Enjektör, pompa ya da yakıt rayı değişiyorsa boruyu da birlikte sipariş edin.
3. Servis kitabı geri takmaya izin veriyor ya da bir şey yazmıyorsa koniği, deliği ve oturuşu kontrol edin. Şüphe kalıyorsa boruyu değiştirin.

Şüphe en çok, kaçağın görülemediği yerde ağır basar. Enjektör boruları külbütör kapağının altında kalan motorlarda (Isuzu’nun talimatı bu kapağın sökülmesiyle başlar) sızdıran bağlantı dışarıdan görünmez ve yakıt motor yağına karışır.